Ο Διαρίζος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ποταμούς της Κύπρου και τον τέταρτο μεγαλύτερο σε μήκος. Η λεκάνη απορροής του εκτείνεται σε περίπου 278 km², ενώ το συνολικό υδρογραφικό του δίκτυο καλύπτει περίπου 357 km, συμπεριλαμβανομένου του κύριου ρου και των παραποτάμων. Το σύνθετο αυτό δίκτυο σχηματίζει εννέα υπολεκάνες απορροής, με έκταση που κυμαίνεται από περίπου 7 έως 52 km².
Σύμφωνα με την επικρατέστερη ερμηνεία, η ονομασία "Διαρίζος" προέρχεται από τις δύο κύριες "ρίζες" του ποταμού, των δύο κύριων ορεινών κλάδων - Πλατύ και Καμιναριών- οι οποίοι πηγάζουν από την οροσειρά του Τροόδους. Στη συνέχεια διασχίζει ένα μωσαϊκό φυσικών συστημάτων και αγροτικών τοπίων, πριν εκβάλει στη θάλασσα κοντά στα Κούκλια.
Τα ανάντη τμήματά του χαρακτηρίζονται κυρίως από συνεχή ροή, ενώ τα κατάντη παρουσιάζουν διαλείπουσα ροή. Ανά θέσεις στον μέσο και κάτω ρου του ποταμού, η παρουσία πηγών διατηρεί τη ροή καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Τα τμήματα αυτά αποτελούν σημαντικά οικολογικά καταφύγια, καθώς διατηρούν πληθυσμούς ψαριών, υποστηρίζουν υδρόβιους οργανισμούς και συμβάλλουν στη διατήρηση των παρόχθιων οικοτόπων κατά τις περιόδους παρατεταμένης ξηρασίας.
Η υδρολογία του Διαρίζου επηρεάζεται σημαντικά από το φράγμα της Αρμίνου, το οποίο χρησιμοποιείται για άρδευση και για τη μεταφορά νερού προς το φράγμα του Κούρη. Παρότι το φράγμα έχει τροποποιήσει το φυσικό καθεστώς ροής, μεγάλα τμήματα του ποταμού εξακολουθούν να διατηρούν υψηλή οικολογική αξία.
Η λεκάνη απορροής του Διαρίζου περιλαμβάνει δέκα περιοχές του Δικτύου Natura 2000 -τέσσερις Ειδικές Ζώνες Διατήρησης (ΕΖΔ) και έξι Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) -και συγκεκριμένα τις CY4000002 Χα-Ποτάμι, CY4000003 Κοιλάδα Διαρίζου, CY2000016 Δάσος Πάφου, CY5000004 Εθνικό Δασικό Πάρκο Τροόδους (ΕΖΔ και ΖΕΠ), CY2000006 Δάσος Πάφου, CY4000017 Γκρεμοί Χανουτάρη, CY4000018 Εκβολές Ποταμών Έζουσας, Ξερού και Διαρίζου, CY4000020 Ζώνη Ειδικής Προστασίας Κοιλάδα Διαρίζου και CY5000010 Ζώνη Ειδικής Προστασίας Χα-Ποτάμι. Οι περιοχές αυτές φιλοξενούν σημαντικούς οικοτόπους και πληθυσμούς ειδών ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος.
Στον Διαρίζο απαντά επίσης το ευρωπαϊκό χέλι Anguilla anguilla, το μοναδικό ιθαγενές μεταναστευτικό είδος ψαριού των εσωτερικών υδάτων της Κύπρου. Το είδος κατατάσσεται ως Κρισίμως Κινδυνεύον (Critically Endangered) στην Κόκκινη Λίστα της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN). Η διατήρηση της διαμήκους συνδεσιμότητας των ποταμών είναι ιδιαίτερα σημαντική για το ευρωπαϊκό χέλι, καθώς ο βιολογικός του κύκλος προϋποθέτει τη δυνατότητα μετακίνησης μεταξύ των εσωτερικών υδάτων και της θάλασσας.
Παρά τη μεγάλη οικολογική του σημασία, ο Διαρίζος διακόπτεται σεωπολλά σημεία από τεχνητές κατασκευές, όπως ιρλανδικές διαβάσεις, οχετούς, μικρά φράγματα και έργα υδροληψίας. Οι κατασκευές αυτές μπορούν να λειτουργούν ως εμπόδια στη φυσική συνέχεια του ποταμού, περιορίζοντας τη μετακίνηση των υδρόβιων οργανισμών και επηρεάζοντας τη μεταφορά ιζημάτων, τις φυσικές υδρομορφολογικές διεργασίες και, τελικά, τη συνολική λειτουργία και οικολογική ακεραιότητα του ποτάμιου συστήματος.
Για τον λόγο αυτό, ο Διαρίζος επιλέχθηκε ως η πρώτη πιλοτική λεκάνη απορροής του έργου Phragmographysis. Στόχος του έργου είναι η καταγραφή, αξιολόγηση και ιεράρχηση των τεχνητών εμποδίων του ποτάμιου και ο εντοπισμός εκείνων για τα οποία η απομάκρυνση, τροποποίηση ή άλλη κατάλληλη παρέμβαση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην αποκατάσταση της φυσικής συνδεσιμότητας του ποταμού. Μέσα από την πιλοτική εφαρμογή στον Διαρίζο επιδιώκεται παράλληλα η ανάπτυξη μιας επιστημονικά τεκμηριωμένης προσέγγισης που θα μπορεί να αξιοποιηθεί και σε άλλες λεκάνες απορροής της Κύπρου, συμβάλλοντας στην αποκατάσταση της φυσικής λειτουργίας των ποταμών, στην επαναφορά τμημάτων τους σε συνθήκες ελεύθερης ροής και στην εφαρμογή των ευρωπαϊκών στόχων για την αποκατάσταση της φύσης στην Κύπρο.
